डिजिटल लोकतन्त्रको परीक्षा: नेपालको आगामी निर्वाचन र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को चुनौती

छोटो विवरण: नेपालको आगामी निर्वाचनको संघारमा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) एउटा अदृश्य तर शक्तिशाली खेलाडीको रूपमा उदाएको छ। यो लेखले मतदाता शिक्षामा AI ले ल्याउन सक्ने सकारात्मक परिवर्तन र 'डिपफेक', भ्रामक सूचना तथा एल्गोरिदमको दुरुपयोगले नेपाली लोकतन्त्रमा निम्त्याउन सक्ने गम्भीर जोखिमहरूको विश्लेषण गर्दछ।

नेपालमा सूचना प्रविधिको तीव्र विकाससँगै निर्वाचन प्रक्रिया पनि अछुतो रहन सकेको छैन। परम्परागत प्रचारशैलीबाट डिजिटल प्लेटफर्ममा सर्दै गरेको नेपाली राजनीतिमा अब कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence - AI) को प्रवेशले नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ। आगामी निर्वाचनमा AI केवल एक प्राविधिक उपकरण मात्र नभई जनमत निर्माण र विध्वंस दुवैको कारक बन्न सक्ने सम्भावना बढेको छ।

१. मतदाता सशक्तिकरण र सूचनाको पहुँच (सकारात्मक पक्ष)

AI को सही प्रयोगले निर्वाचन प्रक्रियालाई पारदर्शी र मतदातामैत्री बनाउन सक्छ। उदाहरणका लागि, AI-संचालित 'च्याटबट' (Chatbots) हरूको प्रयोग गरेर निर्वाचन आयोगले मतदाता नामावली, मतदान केन्द्र, र मतदान गर्ने तरिकाबारे चौबीसै घण्टा जानकारी प्रदान गर्न सक्छ।

त्यस्तै, राजनीतिक दलहरूका लामालामा घोषणापत्रहरूलाई AI को मद्दतले सरल भाषामा सारांशित गर्न, वा विभिन्न स्थानीय भाषाहरूमा तत्काल अनुवाद गरेर बहुभाषिक समुदायसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ। यसले मतदातालाई सुसूचित निर्णय लिन मद्दत पुर्‍याउँछ, जुन लोकतन्त्रको आधारस्तम्भ हो।

२. 'डिपफेक' (Deepfake) र भ्रामक सूचनाको डरलाग्दो खेल

AI को सबैभन्दा ठूलो खतरा नै यसको दुरुपयोग गरेर बनाइने 'डिपफेक' भिडियो र अडियो हुन्। कुनै उम्मेदवारले बोल्दै नबोलेको कुरा बोलेको जस्तो देखाएर यथार्थपरक नक्कली भिडियो बनाउन AI को प्रयोग हुन सक्छ। नेपाल जस्तो डिजिटल साक्षरता (Digital Literacy) कम भएको देशमा, जहाँ सामाजिक सञ्जालमा देखेका कुरालाई सजिलै विश्वास गरिन्छ, यस्ता सामग्रीले निर्वाचनको नतिजामै उथलपुथल ल्याउन सक्छ।

मिथ्या सूचना (Misinformation) र भ्रामक सूचना (Disinformation) फैलाउन AI ले 'बट्स' (Bots) को प्रयोग गरेर सामाजिक सञ्जालमा कुनै खास एजेन्डालाई कृत्रिम रूपमा 'ट्रेन्डिङ' गराउन सक्छ, जसले आम मतदाताको मनोविज्ञानलाई प्रभावित पार्छ।

३. सामाजिक सञ्जालको एल्गोरिदम र नेपाली मतदाता

नेपाली मतदाताहरूको ठूलो हिस्सा फेसबुक, टिकटक र युट्युब जस्ता प्लेटफर्ममा सक्रिय छ। यी प्लेटफर्महरूका एल्गोरिदम (Algorithm) ले प्रयोगकर्तालाई उनीहरूको पुरानो रुचिका आधारमा सामग्री देखाउँछन्। यसले निर्वाचनका बेला 'इको च्याम्बर' (Echo Chamber) निर्माण गर्न सक्छ—जहाँ मतदाताले आफूले समर्थन गर्ने दलको मात्र राम्रो पक्ष देख्छन् र विपक्षीको आलोचना मात्र सुन्छन्।

यसले समाजमा ध्रुवीकरण बढाउँछ र स्वस्थ राजनीतिक बहसलाई कमजोर बनाउँछ। AI ले मतदाताको डेटा विश्लेषण गरेर उनीहरूको डर वा कमजोरीमा खेल्ने गरी लक्षित विज्ञापन (Micro-targeting) गर्न पनि सघाउ पुर्‍याउँछ।

"प्रविधि आफैंमा वरदान वा अभिशाप होइन, यसको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने कुराले लोकतन्त्रको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।"

निष्कर्ष: सतर्कता र नियमनको आवश्यकता

नेपालको आगामी निर्वाचनमा AI को प्रवेशलाई रोक्न सकिँदैन, तर यसलाई व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। निर्वाचन आयोगले समयमै AI को दुरुपयोग रोक्न कडा आचारसंहिता र नियमनकारी नीतिहरू ल्याउनु अपरिहार्य छ। साथै, नागरिक स्तरमा डिजिटल साक्षरता अभियान चलाएर 'डिपफेक' र भ्रामक सूचना पहिचान गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु नै डिजिटल लोकतन्त्र जोगाउने मुख्य उपाय हो।